Piše Marko Raguž

Tomas Man je u svome romanu “Doktor Faustus” pisao o igri prevođenja i dijaloga između jezika i muzike, ali ta razmjena elemenata se odvija i u svim drugim djelatnostima, jer svaka ima svoj antipod, kao java san, među kojima se odvija igra prevođenja.

Thomas Mann na jednoj od stranica svog romana zapisuje:

“Ali muzika i jezik spadaju zajedno, oni su u suštini jedno, jezik je muzika, muzika je jedan jezik, pa i kad su odvojeni, uvijek se jedno poziva na drugo, oponaša drugo, služi se sredstvima drugog, uvijek jedno stavlja na znanje da ga treba shvatiti kao zamjenu drugom.

Htio je da mi pokaže na osnovu činjenice da su posmatrali Betovena gdje komponira pomoću riječi kako muzika može da bude najprije riječ, kako se unaprijed može da zamisli i prikaže kao riječ. “Šta on to piše u svoju bilježnicu? – glasilo je pitanje – “Komponira”. – “Ali piše riječi, ne note”. – Da, bio je to njegov način. Običavao je da idejni tok neke kompozicije ocrta riječima, ubacujući najviše nekoliko nota između njih. Na tom se Adrijan zadržavao, očevidno da je bio zanesen time.

Umjetnička ideja, tvrdio je, sačinjava možda uopće posebnu i jedinstvenu duhovnu kategoriju, ali teško da se bilo kad u riječima sastojao prvi nacrt za jednu sliku, jedan kip – što svjedoči o naročitoj istovrsnosti muzike i govora.

Sasvim je prirodno da se muzika rasplinjuje na riječi, da riječ izbija iz muzike, kao što se događa pri kraju Devete simfonije. Najzad, ipak je istina da čitav razvoj njemačke muzike teži prema Vagnerovoj drami u riječi i tonu i da u njoj nalazi svoj cilj.” Bez obzira na informatički razvoj, današnji čovjek je još uvijek jednom nogom u periodu entelehije, dok je drugom zakoračio kibernetičkim stazama revolucije. Pod periodom entelehije se podrazumijeva to da ljudskim razvojem još uvijek upravljaju teologija, filozofija, književnost i slične discipline, koje su stoljećima obavljale tu ulogu u predtehnološko vrijeme.

Na pitanje da li je muzika ugrožena od strane procesa vezanih za umjetnu inteligenciju legendarni Blixa Bargeld odgovara da smatra da muzika nije ugrožena. Stvari vezane za umjetnu inteligenciju i mogućnosti obrade zvuka putem programa su samo stvar kompjutera.

Izvan kompjutera i internetske mreže muzika ima široku primjenu baš kao i ranije. Toga je bio svjestan i Tomas Man sa svojim romanom “Doktor Faustus”. On je preko filozofije muzike, u kojoj naizgled sve štima u duhu viših sfera, pokušao da predstavi društveno stanje koje je u rasulu u vremenu oko Prvog svjetskog rata.

O tim događajima govori narator zatočen u Tvrđavi Evropi tokom Drugog svjetskog rata, on se zapravo prisjeća vremena kada su se simptomi tog društvenog rasula tek počeli javljati. Zanimljivo je kako se u tom romanu muzika manifestira u širokom spektru društvenih pojavnosti. Svaki ton je predstavnik neke socijalne pojave, svaki zvuk je zupčanik u mehanizmu društvenih orgulja, a muziku na svoj način proizvode svi ljudi.

On je raznovrsnost muzike prikazao preko šarolikosti društva, a među njima se odvija igra prožimanja, dijaloga i prevođenja. Preko muzike u kojoj sve štima, predstavljao je povijesne procese u kojima mnogo toga ne štima.

Muzika preobražava i tu se krije njezina snaga i značaj. Stoga je jako bitno uhvatiti na pravi način tu nevidljivu poeziju prelaza, muziku preobražaja. Prelaz između dva tona različite boje – to je muzika. Bez prelaza, tonovi se ne bi mogli povezati u muziku. Prelaz je zapravo most. Most koji spaja tonove, boje – stvarnosti. Betoven je pokušavao vrhunce svoga umijeća sačuvati praveći improvizirani kodni sustav o čemu je Thomas Mann kao izuzetno dobar poznavalac muzike govorio u svojoj knjizi.

Slikarstvo ili kiparstvo, ili neke druge umjetnosti, posebno film i fotografija, imaju svoja načela na kojima se zasniva zaustavljanje kretanja, koje je osnova na kojima se zasnivaju te umjetnosti.

Posebno je fotografija idealan primjer zaustavljanja, zaleđavanja trenutka. Svako zaustavljanje je nizanje iluzija, jer je zaustavljanje obmana, pošto ništa ne može biti zaustavljeno, barem dok je čovjek živ. Ali čovjek svoje kretanje kroz život osmišljava upravo spomenutim „zaustavljanjima“. Bez njih bi uistinu čovjek obolio od vrtoglavice, ili bi se izgubio u nekim formama shizofrenog multipliciranja. Međutim, spomenuto „zaustavljanje“ trenutka putem umjetnosti, koje pokušava da učvrsti ljepote, uistinu je pokretačka snaga i duhovna hrana čovjekova tokom njegovog života.

Ove finese u muzici djeluju umirujuće i ljekovito, ponekad hirovito, strelovito, bajkovito – Betoven je “hvatao” te momente i onda zapisivao riječi umjesto nota kako bi kasnije kod izvedbe te prelaze mogao odsvirati spontano ovisno od trenutnog raspoloženja i nadahnuća. I muzika ima svoja skrovišta u kojima obitavaju sv. Gralovi.

Tu se bez ikakve dvojbe skrivaju najveće tajne muzike te je jako bitno da se na pravi način iskoristi potencijal prelaza. Prelaz je ponekad kriza, kriza duha, kriza identiteta. Vrijeme redefiniranja je vrijeme preobražaja.

Ponekad je vrijeme takve krize pravo vrijeme za oblikovanje novog umjetničkog djela, koje se može dovršiti do kraja godišnjeg doba, do novog prelaza, novog preobražaja. Preobražaj u muzici je preobražaj nevidljivog, preobražaj neizrecivog.

Preobražaj u poeziji je prelaz neizrecivog u nešto što dobija stvarno jezičko postojanje. U muzici je preobražaj neizrecivog preobražaj u Ne-stvarno. Jedno novo svitanje, moglo bi biti dobar početak. Svitanje, preobražaj tmine u jutro, koje samo što nije nastupilo.

(Marko Raguž Sarajevo, 23. 08. 2026