Logori za Hrvate u Srbiji tokom devedesetih godina

Rezultat oružanih sukoba na području bivše SFR Jugoslavije u periodu od 1991. do 2001. godine je nasilna smrt 130 hiljada osoba, više miliona proteranih, dok se više od 10 hiljada ljudi i dalje vodi kao nestalo. Zvaničnici i institucije Republike Srbije od početka ratnih sukoba do danas, uz retke izuzetke, negiraju učešće oružanih snaga SRJ i Srbije u ratnim sukobima u Hrvatskoj, Bosni i Hercegovini, na teritoriji Kosova kao i postojanje ratnih zločina na teritoriji Srbije koji su usko povezani sa ovim oružanim sukobima.

Kao kontrapunkt zaboravu na ratna dešavanja u Srbiji tokom devedesetih godina, sajt ratusrbiji.rs ima za cilj da informiše i obrazuje sve zainteresovane o postojanju tajnih masovnih grobnica, logora i torture, ubistava i progona nad pripadnicima manjina, prisilnih mobilizacija, zločinima paravojnih jedinica, kršenjima ljudskih prava na jugu Srbije, kao i antiratnom pokretu od 1991. do 2001. godine

Tokom 87 dana, od avgusta do novembra 1991. godine, Vukovar (Republika Hrvatska)  je bio pod opsadom jedinica Jugoslovenske narodne armije (JNA), pripadnika Teritorijalne odbrane (TO) i srpskih paravojnih jedinica. Nakon pada grada, do tada bogatog i multietničkog mesta, veliki broj kako hrvatskih branitelja, tako i civila hrvatske i srpske nacionalnosti, žena, dece i starih, doveden je u logore u Srbiji. Balkanska istraživačka mreža (BIRN) navodi da je prema podacima hrvatske Komisije za nestale i zatočene iz tih logora „ukupno razmenjeno 7.666 osoba od decembra 1991. do avgusta 1992. Od toga je bilo 219 osoba mlađih od 18 godina, 932 žene i 424 starijih od 60 godina. Bilo je 46 posto civila, 52 posto vojnika, dok za ostale nije utvrđen status.”

Logori za Hrvate su na teritoriji Srbije otvarani već od oktobra 1991. godine. Nalazili su se na imanjima u Begejcima i Stajićevu, u Kazneno-popravnom zavodu (KPZ) u Sremskoj Mitrovici, KPZ-u i Vojnom zatvoru u Nišu, Vojno-istražnom zatvoru (VIZ) i prostorijama Instituta za bezbednost u Beogradu. Odluku o otvaranju logora potpisao je general Veljko Kadijević, u to vreme Savezni sekretar za narodnu odbranu Jugoslavije (SSNO), a u njenom stvaranju je učestvovala pravna služba Uprave bezbednosti (UB) SSNO. Tehnički i organizacioni detalji, odnosno sve ono što se ticalo rada logora, od hrane, preko odabira upravnika i čuvara, pa sve do odluka o puštanju logoraša bilo je povereno JNA, odnosno njenom kontraobaveštajnom delu. Čuvari u logorima bili su vojnici i vojni policajci, a islednici uglavnom pripadnici UB JNA. Islednici su od logoraša pokušavali da silom izvuku informacije i priznanja o ratnim zločinima.

Uslovi u logorima

Pri dolasku u logore zatočenici su prolazili kroz špalir vojnika, odnosno između dva reda vojnika okrenutih jednih naspram drugih koji bi ih tukli rukama, nogama, ali i pendrecima i ostalim predmetima. Nakon prolaska kroz špalir, logoraši su bili primoravani da se skidaju i predaju svoje lične stvari. Novac i dragocenosti im po izlasku iz logora nisu bili vraćani. Uslovi u logorima su bili takvi da su logoraši morali da hodaju pognutih glava i sa rukama na leđima, dok su ih čuvari tukli svakodnevno, čak i pri odlasku u toalet kada bi ih terali i da pevaju četničke pesme. Osim fizičke torture, tortura je bila i psihička. Čuvari bi, na primer, izveli logoraša na streljanje, samo da bi se umesto rafala začule salve smeha. Kako je u logorima bio i određeni broj žena, ni silovanja nisu izostala. U logorima je uglavnom bilo hladno, a logoraši su bili primoravani da sede i spavaju na betonu, često i bez pokrivača, hrane je bilo u minimalnim količinama, a vršenje lične higijene i pružanje medicinske nege mahom je bilo uskraćeno.

Stanje u logorima je bilo posebno teško do dolaska Međunarodnog komiteta Crvenog krsta  (MKCK) početkom decembra 1991. godine, kada se desio i najveći broj ubistava i nestanaka. Nakon dolaska MKCK-a uslovi u logorima bi se poboljšali, a zatvorenici, budući popisani, su se osećali bezbednije. Logori Begejci i Stajićevo su zbog pojačanog nadzora međunarodne zajednice ubrzo zatvoreni, a zatvorenici su iz njih premeštani u logore u Sremskoj Mitrovici i Nišu.

Begejci

U mestu Begejci (današnji Torak) 1. oktobra 1991. godine osnovan je logor za Hrvate iz Osijeka, Vukovara, Vinkovaca i okolnih mesta. U Begejcima su do njegovog zatvaranja decembra 1991. godine bili zatočeni pripadnici hrvatskih vojnih snaga, ali i manji broj rezervista iz Srbije koji su odbili da učestvuju u ratu i koji su iz Paragova, mesta kod Novog Sada, prevoženi u Begejce. U mestu Paragovo pretežno su bili Hrvati iz Vojvodine ili Hrvati hapšeni prilikom prolaska kroz Vojvodinu.

Osim njih, bilo je i civila, žena i dece. Procenjuje se da je kroz logor prošlo oko 750 ljudi, a da je među njima bilo 37 žena. U tekstu iz oktobra 1991. godine za list „Zrenjanin” pod nazivom „Divlji gosti pitome ravnice” govori se o sabirnom centru u Lovačkom domu u Begejcima u kom se nalaze pripadnici hrvatskih snaga, ali i civili koje je komanda Prve vojne oblasti JNA tu sklonila. Sekretar Lovačkog društva Fazan, Đorđe Kitaresku, svedoči da je vojna policija došla po njega pre nego što je ogradila prostor za logor, te da je potom ulazio u logor i svedočio nasilju. Logor u Begejcima, odnosno napušteno seosko imanje, sastojao se od zgrade za zatvorenike i zgrade za vojnike, bio je opasan bodljikavom žicom i okružen reflektorima, a čuvali su ga pripadnici Sekretarijata unutrašnjih poslova (SUP) sa mitraljezima i psima, a logorom je komandovao potpukovnik JNA Nikola Petrović. Logoraši su u Begejcima spavali na betonu i išli u improvizovani toalet. Hrane je bilo malo, a postojale su samo jedna kanta sa vodom i jedna čaša za sve zatvorenike. Čuvari su tokom noći budili zatvorenike i terali ih da pevaju četničke pesme.

Doktor Mladen Lončar, Hrvat iz Iloka i logoraš, na suđenju Goranu Hadžiću (Hadžić) pred Međunarodnim krivičnim sudom za bivšu Jugoslaviju (MKSJ) svedoči o prebijanjima i silovanjima koja su se dešavala u logoru, a pukovnik JNA Bogdan Vujić na suđenju Vukovarskoj trojci (Mrkšić et al.) govori da su nakon 16 časova zatvorenici ostajali sami sa čuvarima u logoru, čime je pokušavao da sa sebe skine odgovornost za zločine i znanje o njihovom odvijanju.

Stajićevo

Logor u Stajićevu je bio aktivan od 18. novembra do 22. decembra 1991. godine, nakon čega su logoraši prebačeni u Sremsku Mitrovicu. U Stajićevu su bili zatočeni pripadnici hrvatskih oružanih snaga, ali i civili i nekoliko lekara. Komandant logora bio je pukovnik JNA Miroslav Živanović. Logoraše su ispitivali pripadnici UB JNA, pomenuti pukovnik Bogdan Vujić je obavljao funkciju islednika, a general Aleksandar Vasiljević, koji se nalazio na čelu UB JNA, je posećivao logore. Aleksandar Vasiljević bio je zamenik načelnika UB JNA od 1990. do 1991. godine, zatim načelnik UB JNA do 1992. godine kada je prevremeno penzionisan. Reaktiviran je aprila 1999. godine kao zamenik načelnika Službe bezbednosti Vojske Jugoslavije (VJ) i na tom položaju je ostao do 2000. godine. Penzionisan je 2001. godine.

Budući da je Stajićevo bilo poljoprivredno dobro ograđeno visokom bodljikavom žicom, logoraši su bili smešteni u štalama, a čuvari, vojni policajci, stalno su bili uz njih. Logoraši su bili vezani, a tek nakon dolaska MKCK dobili su pristup toaletu, vodi i ćebadi za pokrivanje. Iako je među njima bilo i starih i bolesnih, ranjenih, nepokretnih, onih koji boluju od teških mentalnih bolesti ili dijabetesa, vojska im nije davala lekove, već im je rečeno da će lekove dobiti od MKCK.

Jednom prilikom su trojica zarobljenika uspela da pobegnu, ali su ih meštani uhvatili, pretukli i pozvali vojsku da dođe po njih. Prema izjavi Žarka Pavletića, logoraša u Stajićevu, u logoru su  ubijeni Ivan Kamerla, Ivan Kunac, Branko Koh i Božo Kelava.

Sremska Mitrovica

KPZ u Sremskoj Mitrovici izgrađen je još za vreme Austrougarske vladavine i od tada postoji kao zatvor. Od 18. novembra 1991. do 14. avgusta 1992. godine jedna njegova četvrtina služila je kao logor za zarobljenike iz Hrvatske. O tome svedoči Sulejman Tihić, Bošnjak i bivši član Predsedništva Bosne i Hercegovine, čije svedočenje pokazuje da je u logoru bilo zatvorenika ne samo iz Hrvatske, već i iz BiH. U Sremsku Mitrovicu je ubrzo nakon pada Vukovara stigao jedan broj civila, pacijenata i lekara iz Vukovarske bolnice.

Prema tekstu Tatjane Tabački i Andreja Jakovljeva „Logori u Srbiji devedesetih” za smeštaj zatočenika iz Vukovara, ali i sa teritorije BiH, korišćena je glavna zgrada KPZ-a, dugačka šezdesetak, a široka osam metara, dok je za mučenje korišćen podrum zgrade KPZ-a. Logoraši isprva nisu imali mogućnost održavanja lične higijene, te su zbog pojave vaški prskani insekticidom, a tek nakon prvih meseci, tačnije nakon dolaska Crvenog krsta, prvi put su se okupali. Zatvorenici su premlaćivani za vreme vožnje ka Sremskoj Mitrovici, odnosno u Bogojevu, gde bi se autobus zaustavio, potom na ulasku u KPZ Sremska Mitrovica, gde su morali proći kroz špalir vojnika, a zatim je tortura vršena svakodnevno, tokom zatočeništva. Osim čuvara, i islednici u Sremskoj Mitrovici su se služili brutalnim metodama. Logoraš Šandor Željko, navodi da ga je izvesni Šalić, pripadnik Kontraobaveštajne službe (KOS), za vreme ispitivanja terao da jede so i biber od čega je imao bolove u stomaku i rane u ustima.

Niš

Logor u Nišu nalazio se u zgradi KPZ-a. Otvoren je 18. novembra 1991. i funkcionisao je do 26. februara 1992. Logorom u Nišu komandovao je izvesni pukovnik Jovanović, do čijeg imena nisu uspeli da dođu ni autori teksta Logori u Srbiji devedesetih, ni novinari BIRN-a.

Isledinici u Nišu su od logoraša pokušavali da izvuku priznanja tako što su se igrali dobrih i loših policajaca, pri čemu bi dvojica najpre tukla zatvorenika, a onda bi pred njega stupao treći, koji ga je nagovarao da potpiše priznanje, obećavajući mu da će tako mučenja prestati.

Neki bivši logoraši navode da je logor u Nišu bio najgori. Logoraš Niko Mirosavljević govori: “Svi logori su bili gadni, ali Begejci i Niš su bili najgori. U Nišu su nas stalno tukli. Upadali su iznenada u sobu i danju i noću i tukli ljude čak i u krevetu. I pendrecima i kundacima su tukli.” Od posledica batina dobijenih u logoru preminuo je Petar Mesić čiji su posmrtni ostaci 2010. godine ekshumirani na niškom Novom groblju sa još devet neidentifikovanih osoba. O ubistvu, odnosno okolnostima sahranjivanja Petra Mesića, svedoči hrvatski sveštenik Branimir Kosec, takođe logoraš, od koga je pukovnik Jovanović tražio da izvrši obred sahrane.

Beograd

U Beogradu su se mesta zatočenja nalazila u prostorijama VIZ-a pri Vojnom sudu u Ustaničkoj 29, kao i na Banjici, u objektima Instituta bezbednosti, u neposrednoj blizini Vojno-medicinske akademije. Oba mesta zatočenja bila su operativna u periodu od oktobra 1991. do 14. avgusta 1992. godine.

VIZ se sastojao od različitih zatvorskih prostorija, ćelija, samica i prostorija za ispitivanje. Zatvorenici iz Hrvatske su bili smešteni u jednom izolovanom krilu, sa čijih prozora nisu mogli gledati napolje na druge zatvorenike. Pri Vojnom sudu u Ustaničkoj nalazilo se i Vojno tužilaštvo gde je podignuta optužnica za oružanu pobunu protiv Vlada Ošusta i još petorice zarobljenika iz VIZ-a, a zatim je i doneta prvostepena presuda Vojnog suda u aprilu 1992. godine po kojoj su osuđeni na kazne zatvora od 9 do 13 godina. Ošust ističe da je „na vojnom sudu u Beogradu bilo zatočeno više hrvatskih vojnika i policajaca, oko 123, protiv kojih su vođeni sudski postupci.”

Osim navedenih, postojalo je još nekoliko logora za Hrvate koji su se nalazili u kasarni JNA u Zrenjaninu, Vojnom zatvoru u Šidu i Vojnom zatvoru u Aleksincu. Hrvatsko društvo logoraša srpskih koncentracijskih logora navodi i postojanje logora u Novom Sadu, odnosno u dvorani SPENS, Bubanj Potoku i Somboru. Pored  građana  Hrvatske iz Vukovara i okoline, kroz logore na teritoriji Srbije prošao je i određen broj građana Srbije hrvatske nacionalnosti koji su živeli u Vojvodini. Fond za humanitarno pravo (FHP) je  pored slučaja Mladena Lončara iz Iloka,  dokumentovao i slučajeve torture nad Ljubomirom Kurajem iz Beške, koji je u logoru u Sremskoj Mitrovici proveo šest meseci i potom svedočio o maltretiranju od strane pripadnika JNA, kao i slučaj torture nad Ivanom Paradžikovićem iz Kukujevaca koji je u više logora u Srbiji proveo ukupno 79 dana gde je dobijao batine.

Logori za Hrvate u Srbiji raspušteni su nakon razmene zarobljenika 14. avgusta 1992. godine, što je rezultat političkog dogovora Srbije i Hrvatske. Razmena je dogvorena nakon sastanka predsednika Savezne Vlade Republike Jugoslavije (SRJ) Milana Panića i predsednika Vlade Hrvatske Franje Gregurića, održanog 29. jula 1992. u Ženevi, na kom je zaključeno da će se razmena zarobljenika obaviti po principu „svi za sve”. Do razmene je došlo u naselju Nemetin kod Osijeka i tom prilikom je pušteno 714 hrvatskih zarobljenika. Iako su do poslednjeg trenutka logoraši ubeđivani da do razmene možda neće doći, ona se ipak desila i kasnije je proslavljena u Osijeku.

Glas žrtava

„Dočekalo nas je dvadeset korpulentnih vojnih policajaca, dobro opremljenih palicama, letvama, željeznim šipkama, željeznim bokserima itd. Kasnije smo saznali da su za ovakve prilike specijalno obučavani u Bubanj potoku kod Beograda, gdje je stacionirana baza vojne policije. Nisu čekali da nas postroje i pregledaju, nego su odmah počeli mlatiti po nas pedesetak iz autobusa, pri tom nismo smjeli ni vikati ni jaukati. Samo su urlali na nas da spustimo glavu dolje, a ruke na leđa.” – A. B. o dolasku u logor u Begejcima.

„Smrzavali smo se jer je prostorija bila bez tavana, samo pokrivena crijepom. Hranu smo dobivali dva puta dnevno i to krišku kruha, malo čaja i po neki komadić salame, kobasice ili jednu malu paštetu na nas trojicu. Osim što su nas mučili glađu imali su i psihičke torture nad nama zatočenicima. Morali smo pjevati srpske pjesme koje nismo znali i onda bi nas zbog toga tukli. Noću su dolazili sa psima, pijani i iživljavali se nad nama zvjerski nas mlateći. Mislio sam da to neću preživjeti.” – H. A. o uslovima u logoru Stajićevo.

„Počinju pojedinačna ispitivanja s ciljem podizanja optužnica za oružanu pobunu i činjenje „ratnih zločina“. Svako vojno djelovanje hrvatskih vojnika i policajaca na protivničku živu silu i materijalno tehnička sredstva smatrana su kaznenim djelima ili čak zločinima. U postupcima ispitivanja korištene su različite metode fizičke i psihičke prisile – iznude. Odnos pojedinih čuvara prema zarobljenicima bio je nečovječan. Često su kršena temeljna prava zarobljenika. Dvoje zarobljenika umire od fizičkih ozljeda, a veliki broj ima trajne posljedice.”- Vlado Ošust o zatočeništvu u KPZ Sremska Mitrovica.